جغرافیای انسانی

سابقه سكونت در استان :

آثار به دست آمده از تپه ی باستانی گیان در شهرستان نهاوند نشان دهنده ی سكونت اقوام بومی ایرانی در این منطقه در 37 قرن پیش از میلاد ( 7500 سال قبل ) است . در هزاره ی دوم قبل از میلاد قلمرو این استان مورد توجه اقوام كوچ نشین آریایی قرار گرفت . اقوام آریایی دام پرور بودند اما پس از اسكان عدهای و........


جغرافیای انسانی

سابقه سكونت در استان :

آثار به دست آمده از تپه ی باستانی گیان در شهرستان نهاوند نشان دهنده ی سكونت اقوام بومی ایرانی در این منطقه در 37 قرن پیش از میلاد ( 7500 سال قبل ) است . در هزاره ی دوم قبل از میلاد قلمرو این استان مورد توجه اقوام كوچ نشین آریایی قرار گرفت . اقوام آریایی دام پرور بودند اما پس از اسكان عدهای از آنها در نواحی كوهستانی همدان به كشاورزی نیز پرداختند  عده ای هم چنان كوچ نشین باقی ما ندند . آب بازگشت زمان و تكامل ابزار تولید شكل بهره برداری از محیط طبیعی نیز تغییر كرد و شیوه های مختلف معیشت شكل گرفت . در اینجا  به اختصار به شیوه های گوناگون زندگی در این استان می پردازیم .


زندگی روستایی :

در استان همدان وجود آب و خاك حاصل خیز در پیدایش و تكوین سكونت گاه ها نقش تعیین كننده ای داشته است . تپه ی باستانی گیان در نهاوند در 5700 سال قبل محل سكونت بومیان ایرانی بوده است .

الف - آب در پیدایش سكونت گاه ها در استان همدان چه نقشی دارد ؟ شكل گیری سكونت گاه ها در استان همدان همانند سایر نقاط ایران بیش از هر چیز به میزان دسترسی به آب بستگی داشته است . به طوری كه می توان گفت تمام روستاها در كنر منابع آب به وجود آمده اند . به ویژه در نواحی ای كه در آن چشمه های آهكی ( كارستی)‌ وجود دارد سابقه ی سكونت به زمان های بسیار دور برمی گردد.

ب - نقش خاك : علاوه بر آب . خاك قابل كشت نیز در پیدایش و توسعه ی روستاهای استان نقش داشته است وجود دشت های حاصلخیز و همواره در این منطقه بستر مناسبی برای فعالیت های كشاورزی به وجود آورده است . روستاهای استان همدان عمدتا"‌در مجاورت و روی پادگانه های آبرفتی و مخروط افكنه ها استقرار یافته اند این مناطق علاوه بر آب خاك حاصل خیز نیز دارند .

شكل روستاهای استان همدان

آب عامل شكل گیری روستاهای اولیه استان بوده است . به عبارت دیگر نخستین روستاها در پیرامون منابع آب به وجود آمده اند و شكل تمامی آنها نیز ازنوع متمركز است .

انواع روستاهای متمركز در استان همدان با توجه به وضعیت ناهمواری ها و شیب زمین به سه دسته تقسیم می شوند:

الف - روستاهایی كه در دشت ها به وجود آمده اند و شكل آنها تقریبا" مدور است.

ب - روستاهایی كه درپای كوه ها ودامنه ها و در شیب های تند به وجود آمده اند و به صورت پلكانی هستند .

پ - روستاهایی كه در طول رودخانه ها تكوین یافته اند و به روستاهای طولی معروف اند .

در گذشته در روستاهای استان ساختمان ها را از مصالحی می ساختند كه در محیط طبیعی اطراف روستایافت می شد. این مصالح با توجه به اقلیم و طبیعت گل . خشت . سنگ و چوب بود كه برای ساختن بناهایی با سقف های مسطح از آنها استفاده می كردند . در سالهای اخیر در بنای اغلب خانه های روستایی از مصالحی مانند آجر . سیمان . آهن و ... استفاده می كنند .

منابع در آمد روستاییان :

منابع درآمد روستاییان استان متنوع است و روستاییان اغلب به كارهای چون زراعت . باغداری . دامداری . صنایع دستی . حمل ونقل . معدن وخدمات مشغول اند . زندگی یك خانوار روستایی ممكن است تنها از طریق یكی از منابع یاد شده یا تركیبی از آنها تامین شود .

زندگی شهری :

عوامل متعددی در توسعه ی زندگی شهری در استان همدان موثر بوده اند كه به اختصار به نقش هر یك از آنها اشاره می كنیم.

الف - آب : همه ی شهر های استان در مناطقی به وجود آمده اند كه در آن مناطق دسترسی به منابع آب امكان پذیر بوده است .

این عامل به عنوان عامل اصلی و تعیین كننده بیش ترین نقش را درپیدایش و توسعه ی شهرها داراست . سایر عوامل موثر در پیدایش و توسعه ی شهرها پس از این عوامل قرار می گیرند.

- ناهمواری: عامل ارتفاع و ناهمواری در پیدایش شهرهای استان بی تاثیر نبوده است . در شكل گیری و توسعه ی شهرهایی مثل همدان و تویسركان علاوه بر عامل آب . عامل ارتفاع نیز نقش مهمی داشته است .

این عامل در دسترسی آسان تر به منابع آب سطحی در دامنه های كوه ها و دفاع در برابر دشمن نیز اهمیت خاصی برخوردار بوده است .

پ - عامل ارتباطی : عامل دیگری كه در ایجاد و توسعه ی برخی از شهرهای استان همدان دخالت داشته عامل ارتباطی است

مثلا" شهر رزن به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده اصلی همدان - تهران توسعه یافته ویه شهر تبدیل شده است . این عامل در توسعه ی شهر های ملایر و اسدآباد نیز بی تاثیر نبوده است .

ث - موقعیت جغرافیایی : كبودر آهنگ یكی دیگر از شهرهای استان است كه علاوه بر دارا بوده منابع غنی آب های زیر زمینی نسبت به روستاهای اطراف خود مركزیت هندسی دارد و به سبب موقعیت برتر جغرافیایی این منطقه به تدریج توسعه یافته و به شهر تبدیل شده است .

نقش شهرهای استان همدان :

با توجه به سوابق تاریخی و نوع فعالیت هایی كه در شهرهای استان صورت می گیرد شهرهای مختلف نقش های متفاوتی را ایفا می كنند . شهر همدان علاوه براین كه از كهن ترین شهرهای ایران است . به دلیل داشتن مركزیت سیاسی - اداری و نیز گسترش فعالیت های خدماتی درآن مهم ترین نقش را در استان ایفا می كند . شهر لالجین  به دلیل توسعه ی صنایع دستی سفال وسرامیك در آن یك شهر صنعتی ( صنایع دستی ) محسوب می شود ملایر در گذشته بیش تر نقش كشاورزی داشته ولی امروز نقش غالب را خدمات و پس از آن در كشاورزی دارد شهر رزن به دلیل موقعیت ویژه ی خود یعنی قرار گرفتن در مسیر همدان - تهران نقش ارتباطی دارد و این نقش در توسعه ی سریع آن موثر بوده است . شهر نهاوند به دلیل قرار گرفتن در یك حوزه ی پرتراكم كشاورزی نقش كشاورزی و خدمات رسانی به روستاها ی اطراف خود و پشتیبانی ازآنها را برعهده دارد. سایر شهر های استان نیز دارای نقش های كشاورزی می باشند.

توسعه ی شهری در استان همدان :

در سالهای اخیر به موازات افزایش جمعیت روستاها و مها جرت آنان به شهرها. توسعه ی شهرها با شتاب بیش تری صورت می گیرد در شهرها هم گسترش افقی و هم - به دلیل برخی محدودیتها - رشد عمودی دارند.

از میان شهر های استان طی این سالها همدان بیشترین تغییرات را داشته است طرح جامع همدان كه در سال 1352 به تصویب رسید حدود شهر همدان را برای بیست و پنج سال آینده تعیین كرد ولی با تغییراتی كه بعدا" در این طرح داده شد كوی هایی در اطراف شهر همدان به وجود آمدند استان همدان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی شامل یازده نقطه ی شهری به نامهای همدان . ملایر . نهاوند . تویسركان . كبودر آهنگ . اسدآباد . بهار . لالجین . سامن . مریانج و سركان بوده است .

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی وبر اساس قانون قبلی تقسیمات كشوری . قروه نیز به شهر تبدیل شد و پس ازآن هم با تجدید نظر در قانون قبلی تقسیمات كشوری بخش های فامنین . رزن . فیروزان . دمق . قهاوند. صالح آباد . ازندریان و جورقان به شهر تبدیل شده اند.

زندگی عشایری :

در استان همدان نوع دیگری از زندگی وجود داردكه به زندگی عشایری موسوم است . دامنه های شمالی و جنوبی الوند و ارتفاعات نیمه ی جنوبی استان با مراتع . چمنزارها . چشمه ها. رودهای متعدد و آبو هوای متعدل در تابستان برای برخی عشایر و كوچ نشینیان كشور جاذبه ی زیادی دارد. به همین دلیل عشایر تركاشوند . یارمطا قلو . جمور و بنفشه ییلاق  خود را در دامنه های این كوهستان های این استان سپری می كنند.

این عشایر قشلاق را دراستان های مركزی . لرستان . كرمانشاه . ایلام و خوزستان سپری می كنند. زیان آنان لری . كردی و تركی و مذهب آنان شیعه و سنی است . عشایر درمدت توقف خود در مناطق ییلاقی استان . محصولات دامی و لبنی خود را به بازارهای محلی عرضه می كنند.