وجه تسمیه همدان

آشوریان باستان به شهرهای قوم كاسی، عنوان " كاركاشی " داده بودند كه " كار " به معنی قرارگاه یا منزلگاه و " كاشی " اسم قوم " كاسی گ است. آشور شناسان و مادشناسان، ........

وجه تسمیه همدان

آشوریان باستان به شهرهای قوم كاسی، عنوان " كاركاشی " داده بودند كه " كار " به معنی قرارگاه یا منزلگاه و " كاشی " اسم قوم " كاسی گ است. آشور شناسان و مادشناسان، جملگی این كار كاشی ( با شهر كاسیان ) را منطقه كنونی همدان دانسته اند. پرفسور گیریشمن، باستان شناس معروف فرانسوی، معتقد است كه اسم قبلی هگمتانه، " اكسایا" یعنی شهر كاسی ها بوده است. و در مجموع اعتقاد غالب بر این است، كه شهر هگمتانه را یكی از اقوام آریایی بنام مادها ساخته اند. و نخستین دولت ایرانی را در آن بنا نهاده اند. ولی نتایج تحقیقات بیانگر آن است كه شهر هگمتانه پیش از انتخاب به پایتختی توسط مادها، وجود داشته مردمانی از قوم كاسی در آن می زیسته اند. سپس بازماندگان قوم كاسی، بعدها با طایفه ای از آریایی ها قوم موسوم به ماد را پدید آورده اند. و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوری، دولت ماد را بنیان كذاشته، و پایتخت خود را كار كاشی قرار داده اند. و از آن به بعد، این شهر هگمتانه نام گرفته است. مادها گروهی از اقوام آریایی بودند، كه از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حركت كرده و در غرب ایران ساكن شدند. عواملی مانند رشد اجتماعی و فرهنگی، تماس با گروههای بومی ساكن فلات ایران، وجود همسایگانی قدرتمند، و احساس نیازهای جدید سیاسی و اجتماعی، آنها را وادار به اتحاد و ایجاد حكومتی مقتدر نمود به طوریكه قوی ترین قوم آن روزگار یعنی آشوری را برای همیشه از صفحه روزگار محو كردند. امروز هموم باستان شناسان، تپه باستانی هگمتانه، واقع در مركز شهر همدان را، كه وسیع ترین تپه باستانی ایران است، بقایای همان ابنیه عهد كاسی، مادی، هخامنشی و بعد از آن می دانند. مساحت این تپه حدود 30 هكتار می باشد. كه با در نظر گرفتن بخش هایی كه جزء محدود تپه باستانی بود، ولی اینك ساختمانهای مسكونی بر روی آن ساخته شده، به بیش از 40 هكتار نیز می رسد.

این تپه بیضی شكل، در داخل محدوده شهر فعلی همدان، و در دو سوی خیابان اكباتان واقع شده است. " هگمتانه"، یا " هنگمتانه " كه به زبان پارسی قدیم به معنی محل تجمع بوده، تركیبی از دو واژه " هنگ " به معنی " جا " و " متانه " به معنی " تجمع " است. این واژه در زبان یونانی به صورت " اكباتانا " در آمده است، و در كتیبه های عیلامی به صورت " اك ماتانو " آمده است. برخی میز معتقدند: " امدانه " یا " آمادای " كه در كتیبه پیلسر پادشاه آشور آمده به این محل اطلاق می شده. هگمتانه " در زبان ارمنی، " اهمتان " و در زبان سریانی و پهلوی، اهمدان " ، در گویش نویسندگان عرب " همدان " و در تورات، " احتمانا" گفته شده است. همچنین سكه هایی از عهد ساسانی كشف شده كه محل ضرب آنها " اهمتان " قید شده است.

 نخستین اشاره مكتوب به نام مادها و سرزمین ماد، در سالنامه بیست و چهارم شارل مانزر سوم ( 836 قبل میلادی ) و سارگن دوم ( 715 قبل از میلادی بوده، كه از این قوم و سرزمین آنان به نام " مادای "یا " آمادای " یاد كرده اند. روایات مورخین یونانی نیز حاكی است كه این شهر در دوره مادها ، ( از اواخر قرن هشتم تا نیمه اول قرن شم قبل از میلاد) سمدتها مركز امپراتوری مادها بوده است. و پس از انقارض آنها نیز به عنوان یكی از پایتخت های دوره هخامنشی ( پایتخت تابستانی و احتمالا" محل خزانه آنها ) به شمار می رفته است. گفته های هرودت مورخ یونانی ، در قرن پنجم قبل از میلاد،م مهمترین ماخذ تاریخی در این مورد است. وی بنای اولیه این شهر را به " دیااكو " نخستین شهریار ماد نسبت می دهد ( در 728 قبل از میلاد ). هرودت اوضاع سیاسی واقتصادی نا مناسب قوم ماد را در دستیابی دیااكو به قدرت موثر می داند.
 دیگر مورخین یونانی چون پلی بیوس، كنزیاس، ژوستین و گزنفون نیز درباره هگمتانه مطالبی جمه آوری كرده اند. دیااكو پس از اینكه هگمتانه را به پایتختی خود برگزید، تصمیم به ساخت كاخی عظیم و مستحكم به صورت هفت قلعه تو در تو گرفت. به طوریكه كاخ پادشاهی و خزانه ، در درون قلعه هفتم قرار داشته باشد. دیااكو به تقلید از رنگ آمیزی قصرهای بابلی ، دستور داده بود كنگره های هر قلعه را به رنگی مخصوص در آورند. به این ترتیب :رنگ كنگره های قلعه اول سفید ، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی، پنجمی نارنجی، و كنگره دو با روی داخلی سیمین و زرین بودندو محیط بیرونی ترنی دیوار قلعه، تقریبا" بهاندازه حصار شهر اتن بوده استقصر شاهی، كه در آخرین قلعه درونی بر پاشده بود، دارای صدها اتاق بوده، و مردم نیز خانه های خود را بیرون این قلعه ها و در كنار آن ساخته بودند.

بنا به در خواست دیااكو، قوم ماد شهرهای كوچكی راكه در آن می زیستهاند، رها ساخته و پایتخت ار مورد توجه قرار دادند و در اطراف قلعه شاهی خانه های خود را بنا كردند پلی بیوس مورخ یونانی ( 204 تا 132 قبل از میلاد ) می نویسد : در دامان كوه اورنت، ( اورنت یا اورنتس = الوند ) شهر هگمتانه با قلعه و ارگ مستحكم و حیرت آوری قرار گرفته، و قصر شاهی، در داخل آخرین قلعه آن استوار گردیده است. .ضع ساختمانی،آرایش عجیب، و تزئیناتی كه در آن به كار رفته به نحوی بوده، كه توصیف آن مبالغه آمیز به نظر می رسد. چوب هایی در آن به مصرف رسیده پوشیده از زروسیم است. درها، ستون های و رواق های آن، با هزاران گونه كنده كاری و نقش و نگار آراسته شده اند. یك دیوار بی پیرایه، و یك تیر عاری از زیور، در آن كاخ نیست حتی كاشی هایی كه زینت بخش " ازاره ها" و دیوارهای دورنی قصر است، با پوششی از آب نقره، سیم اندود گشته و همه چوب ها از جنس سرو و كاج می باشند.

 كنزیاس مورخ یونانی وپزشك معروف اردشیر دوم هخامنشی ( 404 تا 3045 قبل از میلاد ) می نویسد " سمیرامین " ملكه آشور ، پس از دیدن وضعیت شهر وموقعیت مناسب آن دستور داده، كه برای او در آنجا كاخی بسازند و چون دیده است. كه در شهر جدید الاحداث كمبود آب وجود دارد، دستور داده تا با صرف هزینه ای گزاف ، نهری ساخته و آب دریاچه ای را كه در آن سوی كوه اورنت ( الوند ) است به این شهر سرازیر نمایند. ابوبكر احمد بن محمد اسحاق همدانی معروف به این فقیه، در كتاب البلدان خود كه در حدود سال 290 هجری به تحریر در آمده، به نقل از یكی از دانشمندان پارسی می نویسد" همدان بزرگترین شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بوده است" بخت النصر بعد از فتح و ویرانی بیت المقدس ، فرمانده ای به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان می فرستد، ولی وی با عدم موفقیت مواجه شده و طی نامه ای به بخت النصر می نویسد: من به شهری آمده ام دارای بارویی بلند و سركش و مردمی بسیار و كوی و برزن های فراخ و رودهای فراوان و ... پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مركزیت نخستین را نیافت، ولی به جهت قرار گرفتن سدر مسیر جاده شاهی، كه پارسه ( تخت جمشید ) را به سارد متصل می كرد، به عنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد توجه خاص بود، و از این رو آن را آباد كردند. در زمانی كه داریوش سوم با اسكندر مواجه می شود. هگمتانه به صورت ویرانه ای بود. ولی داریوش سوم بنا به پیشنهاد یاران خود دستور می دهد در میانه شهر، كوشكی بزرگ كه آن را ساروق می نامیدند، بسازند. در این كوشك سیصد مخفی گاه برای گنجینه و دارایی ها بر باشد. و برای آن هشت درب آهنین ساختند، كه همه دو اشكوبی ( دو لختی ) و هر اشكوب، به بلندای دوازده گز بود.

چنانكه ملاحظه شد درباره چگونگی احداث و نام بنیانگذاران هگمتانه در بین مورخین یونانی، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخین اسلامی نیز دراین زمینه با یكدیگر اختلاف نظر دارند و در مورد محل دقیق آن هم نظریات متفاوتی ارائه شده است. گر چه اكثر مورخین، پژوهشگران و باستان شناسان مانند مرحوم مصطفوی، پرفسورگیر یشمن، اشمیت، لوشای و پرا دارا، تپه ای را كه هم اكنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلی شهر باستانی هگمتانه می دانند. حفاری های باستان شناسی سالهای اخیر در تپه هگمتانه هم مشخص شده است، كه محل كاخ و بناهای اشاره شده، در تپه هگمتانه كنونی واقع بوده است. نتایج حفاری های تپه هگمتانه – آثار كشف شده حاكی از وجود یك شبكه منظم و پیشرفته آب رسانی در شهر حكومتی مادهاو پارت ها می باشد در فواصل بین كانال های آب رسانی، معابری به عرض 5/3 متری وجود داشته و كف این معابر، تماما" با آجرهای مربع شكل و به منظمی مفروش بوده است. پیشینه حفاری های علمی ازاین تپه، به سال 1913 میلادی بر می گردد كه هیشی فرانسوی از طرف موزه لوور پاریس به سرپرستی شارل فوسی، كاوش هایی در تپه هگمتانه انجام داد. ولی نتایج این كاوشها هیچ گاه منتشر نشد.

در طی 10 فصل حفاری انجام شده از سال 1362 تا 1378، كه حدود 14000 متر مربع از بقایای این شهر مورد كاوش قرار گرفته یكی از كهن ترین دوره های تمدن پشری نمایان شده است. همچنین یك حصار طولانی به ارتفاع 9 متر و دو برج عظیم و كم نظیر در درون آن كشف شده، از جمله كاوشهای علمی سال 1362 تا كنون كه به سرپرستی آقای دكتر محمود رحیم طراف به انجام رسیده منجر به شناسایی شهر بزرگی در دل تپه هگمتانه شده است. تحقیقات نشان داده كهدر فواصل 35 متری بین معابر دو سری واحدهای ساختمانی قرار دارد كه هر كدام شامل یك هال ( حیاط مركزی ) است. با اتاق ها و انبارهایی به صورت قرینه در گرداگرد آن، به شكلی كه هر واحد ساختمانی فضایی در حدود 5/17 *5/17 متر را در بر می گیرد. معابر مذكور با عرض 5/3 و پس بندی آجری در بخش وسیعی از تپه گسترش داشته، و جهت شمال شرقی بهجنوب غربی دارند. همچنین ادامه كاوش ها بخش هایی از حصار عظیم شهر به قطر 9 متر وارتفاع 8 متر را آشكار ساخته است . این حصار در فواصل معین، دارای برجهای عظیم بوده، كه هگمتانه قدیم را در بر می گرفته است. به طور كلی این تپه در طول یكصد سال اخیر بارها مورد حفاری باستان شناسان داخلی و خارجی قرار گرفته است. از جمله ویژگیهای شهر باستانی هگمتانه معماری و طرح و نقشه منظم این شهر بوده، كه در بین آثار باستانی به سدت آمده كم سابقه است. ضمنا" در طول حفاریهای انجام شده آثار ارزشمند و بی نظیری كشف گردیده كه اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاكان آنهاست . تعدادی از اشیاء كشف شده از این تپه در موزه ملی ایران باستان و تعدادی دیگر در موزه ها و یا مجموعه های خصوصی خارج كشور نگهداری می شود كه ذیلا" برخی از آنها معرفی می گردد