بازار

بازارها اماكن سوداگری و معامله هستند كه معمولا در مراكز شهرها قرار دارند و بازرگانان و پیشه وران در آنجا گرد هم می آیند. بازارها ی همدان مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی مسقفند و از بافت معماری اسلامی برخوردارند جملگی بازمانده دوره قاجاریه می باشند .  .....

بازار

بازارها اماكن سوداگری و معامله هستند كه معمولا در مراكز شهرها قرار دارند و بازرگانان و پیشه وران در آنجا گرد هم می آیند. بازارها ی همدان مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی مسقفند و از بافت معماری اسلامی برخوردارند جملگی بازمانده دوره قاجاریه می باشند . جزنه راستا. بقیه در دو.سه دهه قبل به دستور مسؤولان وقت ازباب تجدد گرایی سقف آنها را برداشته و با گذشت زمان صاحبان اماكن تجاری برای استفاده از زیر بنای بیشتر طرفین آنها را نیز خراب كرده اند . كه با تیر آهن و دیوارهای تیغه ای بازسازی كرده اصالت خودر را ازدست داده اند.
این بازارها در مركز شهر قرار دارند و هر یك مختص یك نوع مال التجاره یا پیشه ورانی است كه دارای حرفه مشتركی هستند از این رو مردم بر حسب احتیاجات خود می دانند برای تهیه نیازمندیها به كجا مراجعه نمایند.
بعضی از بازارها مانند كاروانسراها در تملك اشخاص ثروتمند بوده كه برای كسب در آمد بیشتری بنا شده اند چنان
كه بازار قیصریه( بازار فرش فروش های فعلی) را میرزا كاظم منشی قاجاریه در پشت كاروانسرای خود ( كاروانسرای میرزا كاظم) ساخت كه اكنون متعلق به چند تن از تجار می باشد. بر همین قیاس راستا بازارهای صحاف خانه. موتابخانه. كفشدوزخانه و ...به علت موقعیت خاص جغرافیایی همدان و قرارگرفتن در مسیر
راه های ارتباطی شهرهای غربی و نیز زائران انبوهی كه از میانه و مناطق دور دست جهت زیارت عتبات عالیات
در همدان توقف می نمودند این شهر از اهمیت خاص اقتصادی و جغرافیایی به ویژه از دوران صفویه و توامانی دین و سیایت بر خوردار بوده است . ( ویلیام جكسن) می نویسد : ( بازارهای همدان دارای سقفند و بیش از پانصد دكان پر مشتری در آنها قرار دارد بازرگانان از این شهر به عنوان ( انبار ایران ) یاد می كنند . از جمله كالاهای بازرگانی . اجناس چرمی را باید نام برد زیرا همدان شهر دباغخانه هاست همدانیها در ساختن و عمل آوردن پوست گاو و گوسفند و ساختن اجناس تجملی از آنها شهره شده اند)
در سال 1921 .م. همدان 150 دكان دباغی داشت . جكسن در مشاهدات خود از بازار همدان مینویسد( زین و تسمه و جامدان و كفش های نوك تیز را در غرفه های متعددی به معرض فروش نهاده اند از این گذشته نمد های نرم سفید كه برای زیرانداز . نمدزین . كپنك و شولای چوپانان به كار می رود و كلاه های پوستی شبیه كلاه خوددر هیچ جای ایران بهتر از همدان ساخته نمی شود همچنین ساختن غایشه)
بازارهای عمده به جز چند مورد كه به خاطر جایگزین شدن اجناس كارخانه ای وارداتی هم تغییر نام داده و هم محل فروش اجناس متفرقه گردیده تاكنون سر پای خود ایستاده ولی روزهای آخر خود را طی می كنند در آینده نه چندان دور این یادگار كهن و آشنای سالخوردگان با تمام خاطرات تلخ و شیرین قرنها به سرنوشت غم انگیز خود نزدیك می شوند . برای مثال بازارهای : آهنگرها. گیوه كش ها. زهتاب ها . موتاب ها . نجارها. گوزه گرها. صحاف ها و... دیگر پیشه وران و مصنوعات آنها خبری نیست و جز نامی از آنان باقی نمانده . راستاهایی نظیر
كفشدوز خانه . صحاف خانه عملا" به مغازه های فروش كفش كارخانه ای و فروش لوازم التحریر و سایر اجناس
متفرقه تبدیل شده اند . از راستا بازارهای : گندمی ها. پالاندوزها. خامه فروشها و نخود بریزها. جزیكی دو دكان در هر راستا بقیه به فروش اجناس متفرقه مشغولند.
با دقت در نقشه همدان می بینیم كه تمامی بازارهای همدان در حول و محور مسجد جامع ساخته شده . تجار و
پیشه وران نماز ظهر و عصر را در آنجا اقامه می كردند و می كنند. جز مسجد جامع مساجد كوچكتری را در جای جای بازار مشاهده می كنیم كسبه ای كه به مسجد جامع دور ترند نمازظهر و عصرخود را در آنجاها به جا می آورندمانند مساجد : پیغمبر در راستای پیغمبر . سر نمازگاه ابتدا ی گندمی ها . مسجد آقای آخوند در انتهای
راسته گندمی ها. جز مساجد . چند گرمابه عمومی نیز مخصوص بازاریان و مسافران وجود داشت كه فقط در روزها فعال بودند . همچنین در نقاطع راستاها . نانوائی . آشپزی و دكانهای بقالی و قهو خانه/ چائی خانه در سراسرروز به كار مشغول بودند.

راستاهای معروف:
1- آهك فروشها. سرگذر.
2- آهنگری/ زنجیر سازها / چلنگرها . خیابان اكباتان.
3- پالاندوزها/ ادامه راستای گلشن تا اول سر نمازگاه.
4- پیغمبر/ گونی فروشها راستای جلوی مسجد پیغمبر.
5- چاقو سازها/ ضلع شمالی مسجد جامع
6- حكیمخانه/ در حكیمخانه . منشعب از خیابان بابا طاهر.
7- حسین خانی. منشعب از راستای كلیمی ها / فلسطین.
8- حاج فضل الله. راستای منشعب از ضلع غربی خیابان اكباتان.
9- حلاج خانه. ضلع شرقی كاروانسرای میرزاكاظم.
10- حلبی سازها / حلبی ساز خانه ادامه راستای قنادها .
11- دباغخانه / چال دباغخانه . منشعب از خیابان اكباتان .
12 – رزین برها. جنب امامزاده شاهزاده حسین.
13- زغالی ها . ضلع شمالی میدان امام.
14- زرگرها/ زرگرخانه . منشعب از خیابان باباطاهر . انتهای بازار مظفریه.
15- زنگنه/ مظفریه . ضلع شرقی مدرسه زنگنه.
16- سبزه میدان . اول خیابان باباطاهر ( ضلع شرق آن)
17- سمسار خانه. ضلع غربی كاروانسرای میرزا كاظم.
18- شالار یهودی . بین حكیمخانه و كاروانسرای صمدیه به علت احداث خیابان بابا طاهر اٍثری از آن به جا نمانده
19- شیشه فروش ها/ شیشه برها . منشعب از سبزه میدان.
20 – صحافخانه . قسمت غربی كاروانسرای گلشن.
21- صندوق سازها . محوطه ضلع شمالی مسجد جامع انتهای زغالی ها.
22- علاقبندها. ضلع شرقی كاروانسرای شریفیه.
23- فلسطین/ یهودی ها/ كلیمی ها . منشعب از راستای پالاندوزها.
24- قصاب ها . منشعب از سبزه میدان.
25- قیصریه/ موتابخانه . منشعب از راستای گلشن.
26- قیصریه/ فرش فروشها . پشت كاروانسرای میرزاكاظم . قبلا" مركز چیت فروشی بوده اكنون مركز دادو ستد فرش می باشد.
27- قبله/ نجارها ضلع شرقی خیابان باباطاهر.
28- قنادها/ قنادخانه. ضلع شرقی مسجد جامع.
29- كاه فروشها. خیابان شورین/ شهدا روبروی كاروانسرای میراز كاظم.
30- كفشدوز خانه بزرگ. منشعب از راستای گلشن.
31- كفشدوز خانه كوچك. منشعب از راستای گلشن.
32- كهنه فروش ها . پشت امامزاده شاهزاده حسین.
33- گلشن. منشعب از خیابان اكباتان . ضلع شرقی كاروانسرای گلشن.
34- گندمی ها . ادادمه راستای پالاندوزها تا محله بن بازار.
35- گیوه كش ها / مسجد جامع ضلع غربی مسجد جامع.
36- مسگرها/ مسگر خانه منشعب از راستای نخود بریزها / سبزه میدان.
37- نخود بریزها/ نخود بریزها ضلع شرقی مسجد جامع / ضلع شمالی كاروانسرای شریفیه.
38- نمد مال ها / منشعب از خیابان اكباتان و راستای گلشن. پشت مسجد د باغخانه.
بازارچه ها یا بازارهای كوچك هرمحل بر سر گذر مردم نزدیك به چمنها( میدان محل) دكانهای متعددی وجود داشت كه حوائج اولیه محل را تامین می كردند. كه به آنجا بازارچه می گفتند. بازارچه های معروف عبارتند از:
1- بازارچه اسمعلی خان
2- بازارچه امامزاده یحیی .
3- بازارچه پل پهلوانها.
4- بازارچه توت قمی ها/ پل یخچال/ محل فرنگی ها.
5- بازارچه جاگله.
6- بازارچه جولان.
7- بازارچه چمن ورمزیار.
8- بازارچه درود آباد/ دورد آباد.
9- بازارچه دوگوران.
10 – بازارچه شالبافان.
11- بازراچه شریف الملك.
12- بازارچه كبابیان.
13- بازارچه كلپا.
14- بازارچه كولانج/ كولانه.
15- بازارچه محله حاجی.
16- بازارچه مصلی/ فراش باشی.
17- بازارچه مظفریه.
18- بازارچه میدان مال فروش ها.
19- بازارچه نظر بیك.
گذرها :
گذر نیز بازارچه مفصل تری بود در تقاطع چند كوی ( محل) وجود داشت كه از معروفترین آنها می توان : سر گذر د باغخانه را نام برد.

كاروانسرا ها :
كاروانسراها بناهای وسیعی هستند كه تعداد زیادی دكان را در بر می گیرد و معمولا مجاور یا متصل به بازار ساخته شده اند وجزئی از آن محسوب می شوند واز مراكز مهم اقتصادی می باشند.
اكثر كاروانسراهای مهم همدان نیز یادگار زمان قاجاریه می باشند. چندین منظور در بنای آنها بوده بدین معنی كه در دو طبقه ساخته شده از طبقات پائین به عنوان دكان (‌حجره )‌و دفتر امورتجاری استفاده می شدو طبقه فوقانی انبارهائی برای تگهداری كالا بود كه بعدها از این طبقه برای دفتر تجاری نیز استفاده می شد. همچنین محوطه های
سرپوشیده ای در جنب كاروانسرا یا زمینی در گوشه ای از آن به عنوان طویله برای نگهداری شتر واسب و الاغ می ساختنند . بعضی از صاحبان كاروانسراهای بزرگ در محلات دیگری ساختمانهائی داشتند كه از آن برای نگهداری چهارپایان و محل بیتوته كاروانیان استفاده می كردندبعد از تخلیه كالاها عمله كاروان و ستوران را به اماكن هدایت می نمودند. به این بناها نیز كاروانسرا می گویند. تجار عمده و صاحبان سرمایه كالاهای خود را توسط دلالان و بنكدارن در سطح شهر یا سایر بلاد پخش می كردند و بوسیله همان افراد نسبت به خرید امتعه صادراتی اقدام می نمودند و خود نیز با دلالان و تجار كشورهای اروپائی و امریكاو آسیائی كه خواستار خرید
كالاهائی نظیر فرش و چرم و غیره بودمد مستقیما"‌ارتباط برقرار می كردند. كاروانسراها محل تجمع عمومی
افرادی بود كه در ارتباط با كار تجارت مشغول بودندو كالاهای خود را عرضه می نمودند ودائما" در جنب و جوش
بودند . اقتصاد پویای همدان سبب گردید كه تعداد قابل توجهی كاروانسرا در آن احداث شود به طوری كه ( ویلیام جكسن) عده كاروانسراهای همدان را بیشاز پنجاه ذكر نموده و نوشته است كه این كاروانسراها از جهت اشیاء و ادوات مورد لزوم گروه بیشمار بازرگانان و زواری كه از این شهر می گذرند در جنب و جوشند و كارشان سخت
پر رونق است . برخی از كاروانسراها در ایام مخصوص محل برگزاری روضه خوانی بود ودر ایام محرم حركت دستجات طوری تنظیم می گشت كه از دوسه كاروانسرا بگذرد و در آنجا از عزاداران استقبال و پذ یرائی می كردند و تجار نامی كاروانسراها بانی مخارج این مراسم بودند. بنا به استقصائی كه توسط راقم سطور به عمل آ«د تعداد120 كاروانسرا در شهر همدان شناسائی گردید كه معتقدم تعداد آنها از این هم بیشتر بوده است زیرا در پی خیابان كشی ها گذشت ایام و احداث بناهای مسكونی به جای آنها از اوایل پهلوی تا به امروز اسامی بسیاری از آنها به بوته فراموشی افتاده است.